Elektrik klemensləri və birləşdiricilər naqillərin digər elektrik komponentlərinə təhlükəsiz və etibarlı şəkildə qoşulmasını təmin edən vacib elementlərdir. Onlar elektrik sistemlərində əlaqənin davamlılığını qoruyur, naqillərin boşalmasının qarşısını alır və düzgün cərəyan ötürülməsinə şərait yaradır.Yanlış klapan seçimi texnoloji proseslərin layihələndirilməsində ən bahalı səhvlərdən biri ola bilər. Yanlış seçim əksər hallarda ilk gündə özünü göstərmir — bir neçə ay sonra oturacaqda sızma, sürətli aşınma, planlaşdırılmamış dayanma və ya idarəetmə konturunun müəyyən edilmiş parametrini saxlaya bilməməsi kimi problemlər ortaya çıxa bilər. Klapan proses şəraiti, materiallar və standartların kəsişməsində yerləşdiyindən, problemin kökü demək olar ki, həmişə seçim mərhələsində olur: klapan sistemli seçim prosesi əsasında deyil, vərdişə, borunun ölçüsünə və ya alış qiymətinə əsasən seçilir.
Yaxşı xəbər odur ki, sahədə baş verən nasazlıqların əksəriyyətinə eyni bir neçə səhv səbəb olur və onların hər birinin qarşısını almaq üçün aydın mühəndislik yanaşması mövcuddur. Bu məqalədə mühəndislərin klapan seçərkən ən çox yol verdiyi səhvlər, onların hansı problemlərə səbəb olduğu və bu halların qarşısını almaq üçün tətbiq edilməli düzgün yanaşmalar izah edilir. Əsas məqsəd düzgün düşüncə tərzini formalaşdırmaqdır: əvvəlcə klapanın yerinə yetirəcəyi funksiyanı müəyyənləşdirmək, daha sonra bütün texniki qərarları təsdiqlənmiş proses məlumatlarına əsaslandırmaq.
Səhv 1: Klapanı funksiyasına görə deyil, borunun ölçüsünə görə seçmək
Düzgün klapan ölçüsünün müəyyən edilməsi nominal boru diametrindən deyil, təsdiqlənmiş proses parametrlərindən və klapanın bütün axın diapazonunda yerinə yetirməli olduğu funksiyadan başlamalıdır.Ən geniş yayılmış ölçüləndirmə səhvlərindən biri klapanın keçirməli olduğu axına deyil, borunun diametrinə uyğun seçilməsidir. Bu iki ölçü heç də həmişə eyni olmur. Həddindən artıq böyük idarəetmə klapanı oturacağa çox yaxın vəziyyətdə işləməyə məcbur olur. Belə halda gövdənin kiçik hərəkəti axının böyük dəyişməsinə səbəb olur. Nəticədə idarəetmə sistemi qeyri-sabitləşir və tənzimlənməsi çətinləşir. Eyni zamanda oturacaq və tıxac yüksək sürətli axın səbəbindən daha sürətlə aşınır.
Həddindən artıq kiçik klapanda isə əks problem yaranır. Klapan tələb olunan axını təmin edə bilmir, buna görə də demək olar ki, tam açıq vəziyyətdə işləyir. Bu isə prosesin tələb olunan axınla təmin olunmamasına və klapanın daxili hissələrinin yüksək axın sürəti nəticəsində eroziyaya məruz qalmasına səbəb ola bilər.
Bu problemlərin hər ikisi klapanın yalnız bir layihə nöqtəsinə əsasən ölçüləndirilməsindən qaynaqlanır. Düzgün yanaşma minimum, normal və maksimum axın şərtləri üzrə tələb olunan axın əmsalını hesablamaq və normal iş rejimində klapanın idarəolunan orta diapazonda işlədiyini yoxlamaqdır.
Ümumi mühəndislik praktikasına əsasən, idarəetmə klapanı maksimum axına yaxın vəziyyətdə tam açıq rejimə yaxınlaşmalı, normal axın zamanı isə oturacağa sıxılmış vəziyyətdə işləməməlidir.
Səhv 2: Funksiyaya uyğun olmayan klapan tipindən istifadə etmək
Klapanlar konkret məqsədlər üçün hazırlanır. Üç əsas funksiya — izolyasiya, axının tənzimlənməsi və geri axının qarşısının alınması — fərqli konstruksiyalara malik klapanlar tələb edir.Klapanları bir-birinin tam əvəzi hesab etmək sistemdə nasazlıq riskini artırır. Məsələn, siyirtmə tipli klapanın axının tənzimlənməsi üçün istifadə edilməsi düzgün deyil. Qismən açıq vəziyyətdə olan siyirtmə vibrasiya və eroziyaya məruz qala bilər, çünki bu tip klapan əsasən tam açıq və ya tam bağlı işləmək üçün nəzərdə tutulur.
Əksinə, axının tənzimlənməsi üçün nəzərdə tutulmuş qlobus tipli klapanın yalnız izolyasiya məqsədilə istifadə edilməsi sistemdə lazımsız təzyiq itkisinə səbəb ola bilər.
Buna görə marka və ya qiymət barədə qərar verməzdən əvvəl klapanın yerinə yetirəcəyi funksiya müəyyən edilməlidir. Kürəvi və kəpənək tipli klapanlar sürətli açma-bağlama və izolyasiya üçün, qlobus və xüsusi idarəetmə klapanları axının tənzimlənməsi üçün, geri dönməz klapanlar isə avtomatik geri axın mühafizəsi üçün daha uyğundur.
Səhv 3: Materialın iş mühiti ilə uyğunluğunu nəzərə almamaq
Klapanın etibarlılığı onun maye və ya qazla təmasda olan ən zəif materialından asılıdır. Gövdə, daxili hissələr və ya oturacaq istifadə olunan mühitlə uyğun olmadıqda, ümumi korroziya, lokal korroziya, eroziya və ya kimyəvi təsir nəticəsində sürətlə sıradan çıxa bilər.Xloridlər, abraziv hissəciklər, yüksək axın sürəti, temperatur və hidrogen-sulfid (H₂S) tərkibi material seçiminə müxtəlif formada təsir göstərir. Buna görə də “paslanmayan polad hər vəziyyətdə uyğundur” yanaşması ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Material seçimi ənənəyə deyil, real iş mühitinin kimyəvi xüsusiyyətlərinə əsaslanmalıdır. Karbon poladı, paslanmayan polad, dupleks polad və yüksək ərintili materiallar arasında seçim konkret iş şəraitinə uyğun aparılmalıdır.
H₂S olan mühitlərdə material və sərtlik seçimi sulfid gərginlik çatlamasına qarşı müqaviməti təmin edən müvafiq standartların tələblərinə uyğun aparılmalıdır.
Səhv 4: Təzyiq–temperatur göstəricilərini nəzərə almamaq
Klapan seçərkən yalnız təzyiqə diqqət yetirmək, temperatur faktorunu nəzərdən qaçırmaq geniş yayılmış səhvlərdəndir.Klapanın icazə verilən maksimum iş təzyiqi sabit bir göstərici deyil. Temperatur artdıqca bu limit aşağı düşə bilər və bu dəyişiklik materialdan asılıdır. Normal temperaturda uyğun görünən klapan iş temperaturunda icazə verilən həddi aşa bilər. Bu isə xüsusilə qəza və qeyri-normal iş şəraitində ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Buna görə seçilmiş təzyiq sinfi konkret material və real iş temperaturu üçün təzyiq–temperatur cədvəlləri əsasında yoxlanılmalıdır.
Klapanın təzyiq göstəricisini başqa materialdan və ya daha aşağı temperatur şəraitindən götürərək tətbiq etmək düzgün deyil.
Səhv 5: Zərərli axın hadisələrini nəzərə almamaq
Yalnız sabit axına əsasən aparılan ölçüləndirmə klapanın daxilində real olaraq baş verən prosesləri nəzərə almır.Yanlış seçilmiş klapan tipi və ya ölçüsü kavitasiya, flaşinq və boğulmuş axın (choked flow) kimi hadisələrə səbəb ola bilər. Bu hadisələr səs-küy, vibrasiya və güclü eroziya yaradır, nəticədə klapanın daxili hissələri zədələnir və xidmət müddəti qısalır.
Bu problemlər təsadüfi deyil. Onları təzyiq itkisi və mayenin fiziki xüsusiyyətləri əsasında əvvəlcədən müəyyən etmək mümkündür. Buna baxmayaraq, bu faktorlar bir çox hallarda seçim mərhələsində nəzərə alınmır və yalnız klapanın daxili hissələri zədələndikdən sonra aşkar edilir.
Tənzimləmə və idarəetmə funksiyaları üçün klapan seçərkən təzyiq itkisi, kavitasiya və flaşinq riski əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir. Lazım gəldikdə kavitasiya əleyhinə daxili hissələr, mərhələli təzyiq azaltma sistemi və ya fərqli klapan konstruksiyası seçilməlidir.
Səhv 6: Sınaq və sızdırmazlıq sinfini nəzərə almamaq
Tam texniki spesifikasiya yalnız klapanın özünü deyil, onun hansı standart üzrə sınaqdan keçiriləcəyini və hansı sızdırmazlıq sinfinə cavab verməli olduğunu da göstərməlidir.“Tam sızdırmazlıq” ifadəsi təkbaşına texniki spesifikasiya hesab edilə bilməz. Sınaq standartı və qəbul edilən sızma səviyyəsi göstərilmədikdə, iki müxtəlif təchizatçı sızdırmazlıq baxımından bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən klapanlar təqdim edə bilər.
Buna görə yoxlama və sınaq tələbləri əvvəlcədən açıq şəkildə müəyyən edilməli və müvafiq sızdırmazlıq meyarlarına istinad edilməlidir. Layihə üçün tələb olunan sızdırmazlıq sinfi texniki məlumat vərəqində qeyd edilməlidir ki, tələb bütün təchizatçılar üçün aydın və yoxlanıla bilən olsun.
Düzgün Klapan Seçimi üçün Yoxlama Siyahısı
Klapan seçimindəki səhvlərin əksəriyyətinin qarşısını qərarı təsadüfi şəkildə deyil, müəyyən ardıcıllıqla qəbul etməklə almaq mümkündür:- Funksiyanı müəyyən edin — izolyasiya, axının tənzimlənməsi və ya geri axının qarşısının alınması.
- Proses şərtlərini müəyyən edin — maye və ya qazın növü, təzyiq, temperatur, minimum və maksimum axın, bərk hissəciklər, korroziya və H₂S tərkibi.
- Uyğun klapan tipini seçin — funksiyaya və iş şəraitinə uyğun konstruksiya müəyyənləşdirin.
- Axın əmsalına əsasən ölçüləndirmə aparın — minimum, normal və maksimum axın şərtlərini nəzərə alın.
- Materialları seçin — korroziya və iş mühitinin xüsusiyyətlərinə əsasən, müvafiq standartlara istinad etməklə material müəyyən edin.
- Təzyiq sinfini müəyyənləşdirin — real iş temperaturunda təzyiq–temperatur göstəricilərini yoxlayın.
- Sınaq və sızdırmazlıq sinfini müəyyən edin — müvafiq standartlara əsasən sınaq və qəbul tələblərini texniki spesifikasiyada göstərin.
