Müasir dövrdə sənaye müəssisələrində enerji qənaəti və enerji səmərəliliyinin artırılması məsələləri getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bunun əsas səbəblərindən biri elektrik enerjisi, istilik və digər enerji resurslarının qiymətlərinin davamlı olaraq artmasıdır. Xüsusilə iri sənaye müəssisələri böyük həcmdə elektrik enerjisi istehlak etdiyindən, enerji xərclərinin optimallaşdırılması onların iqtisadi fəaliyyətində mühüm amilə çevrilmişdir.
Müəssisələrdə istehsal xərclərini azaltmaq və enerji resurslarından daha səmərəli istifadə etmək üçün düzgün enerji idarəetmə və qənaət strategiyasının hazırlanması vacibdir. Elektrik enerjisinin qiymətinin artması birbaşa olaraq istehsal olunan məhsulların maya dəyərinə təsir göstərir. Çünki enerji sərfiyyatı ilə bağlı xərclər son məhsulun qiymət formalaşmasında əsas komponentlərdən biridir.
Enerji xərclərinin məhsulun maya dəyərindəki payı bəzi ölkələrlə müqayisədə daha yüksək ola bilər. Bu isə yerli məhsulların və avadanlıqların dünya bazarında rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də sənaye müəssisələrində enerji qənaəti, enerji səmərəliliyi və düzgün enerji idarəetməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Hazırda bəzi sənaye müəssisələrində enerji qənaəti tədbirlərinin kifayət qədər tətbiq edilməməsinin əsas səbəbləri arasında ixtisaslı mütəxəssislərin çatışmazlığı, enerji səmərəliliyinə marağın zəif olması və stimullaşdırıcı mexanizmlərin kifayət qədər inkişaf etməməsi göstərilə bilər. Halbuki müəssisələrdə enerji sərfiyyatının azaldılması üçün çoxsaylı təşkilati və texniki həllər mövcuddur.
Sənaye müəssisələrində enerji qənaətinin əsas üsulları
Enerji xərclərinin azaldılması üçün ilk növbədə müəssisələrdə enerji qənaətinə maraq və düzgün motivasiya sistemi yaradılmalıdır. Əsas iqtisadi motiv isə enerji resurslarından səmərəli istifadə nəticəsində əldə olunan maliyyə qənaətidir.
Sənaye müəssisələrində enerji qənaəti tədbirləri əsasən iki istiqamət üzrə həyata keçirilir: təşkilati və texniki tədbirlər.
1. Təşkilati tədbirlər
Enerji səmərəliliyinin artırılması üçün əsas təşkilati tədbirlər aşağıdakılardır:
• Müəssisədə mütəmadi enerji auditlərinin aparılması.
• Daxili maliyyə auditinin təşkili və enerji xərclərinin düzgün uçotunun aparılması.
• Enerjiyə qənaət və enerji səmərəliliyinin artırılması üzrə tədbirlər planının hazırlanması.
• Elektrik enerjisinin kommersiya və texniki sərfiyyatının planlaşdırılması və idarə olunması.
• İşçilərin enerji qənaəti üzrə maarifləndirilməsi və müasir qənaət texnologiyalarından istifadə imkanlarının öyrədilməsi.
2. Texniki tədbirlər
Texniki tədbirlər ilkin olaraq maliyyə vəsaiti və müəyyən texniki hazırlıq tələb etsə də, uzunmüddətli perspektivdə daha yüksək iqtisadi nəticələr verir.
Əsas texniki həllər aşağıdakılardır:
İstilik uçotu sistemlərinin quraşdırılması
Bu sistemlər istilik sərfiyyatına nəzarət etməyə və enerji xərclərini təxminən 20–30% azaltmağa imkan verir.
Ənənəvi istilik sistemlərinin isti döşəmə sistemləri ilə əvəz edilməsi
Müasir isti döşəmə sistemləri daha yüksək enerji səmərəliliyi təmin edir və istilik xərclərinin azalmasına kömək edir.
Modul mini qazanxanalardan istifadə
Müəssisədən uzaqda yerləşən obyektlərdə modul qazanxanaların tətbiqi enerji itkilərini azaltmağa və xərcləri aşağı salmağa imkan verir.
PGU, GTS və GTU əsaslı generator sistemlərinin tətbiqi
Bu sistemlər müəssisənin xarici enerji mənbələrindən asılılığını azaldaraq elektrik enerjisi xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salınmasına imkan yaradır.
Elektrik mühərriklərində tezlik tənzimləyicilərinin tətbiqi
Ventilyasiya sistemlərində, nasos stansiyalarında və dəyişən yüklə işləyən avadanlıqlarda tezlik çeviricilərindən istifadə etməklə elektrik enerjisinə 40%-ə qədər qənaət etmək mümkündür.
Avadanlıqların iş rejiminin optimallaşdırılması
İstehsal proseslərinin düzgün idarə olunması nəticəsində enerji itkilərini azaltmaq və avadanlıqların səmərəliliyini artırmaq mümkündür.
Start relelərinin quraşdırılması
Bu sistemlər elektrik avadanlıqlarının daha səmərəli işləməsinə kömək edir, lampaların xidmət müddətini artırır və enerji sərfiyyatını azaldır.
İkinci dərəcəli xammaldan enerji resursu kimi istifadə
İstehsal prosesində yaranan taxta yonqarları, müxtəlif tullantılar və ventilyasiya sistemlərində rekuporasiya qurğuları vasitəsilə əldə olunan enerji alternativ mənbə kimi istifadə edilə bilər. Bu üsul bəzi hallarda ənənəvi enerji mənbələrindən daha sərfəli hesab olunur.
İstilik itkilərinin azaldılması
İstilik itkilərinin qarşısının alınması üçün aşağıdakı tədbirlər tətbiq edilə bilər:
• bina konstruksiyalarında soyuq körpülərin aradan qaldırılması;
• günəş kollektorlarının quraşdırılması;
• günəş panellərindən istifadə;
• otaqların hermetikliyinin və istilik izolyasiyasının yaxşılaşdırılması;
• istilik nasoslarının quraşdırılması.
Sənaye müəssisələrində enerji səmərəliliyinin artırılması müəyyən maliyyə və texniki resurslar tələb etsə də, bu tədbirlər uzunmüddətli dövrdə əhəmiyyətli iqtisadi üstünlüklər yaradır. Bir çox enerji qənaəti layihələrinin geri ödəmə müddəti bir neçə il ərzində başa çatır.
Düzgün enerji idarəetmə sistemlərinin tətbiqi, müasir texnologiyalardan istifadə və istehsal proseslərinin optimallaşdırılması nəticəsində sənaye müəssisələri enerji sərfiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə azalda, istehsal xərclərini aşağı sala və bazarda rəqabət qabiliyyətini yüksəldə bilər.
